Full Entry Headword Part of Speech Meaning Description Spanish Diidxazá
aju s Garlic. It is considered to have various medicinal properties.

El ajo. Se considera que tiene numerosas propiedades medicinales.

Aju. Nácabe rusiandani binni napa biduyu, casi ca xcuidi. Naquiiñe gabicabeni casi guibanicabe, ora ca'ru' gócabe gueta. Ne nuu binni napa baduri'ni' rixubini ruaa biaaniyoo ti guiladxini bidxaa.

alcanfor s Camphor. It is considered to have medicinal properties for combatting children's cough and flu. When used for this purpose it is boiled in water then cooled and used to wash the child.

El alcanfor. Se considera que tiene propiedades medicinales contra la tos y la gripa de los niños. Para esto, se hierve, se deja enfriar y se lava al niño con el agua.

Alcanfor. Rusiandani xcuidi napa ru ne guidxaga. Rindaabini, ne ora ma' biandani rugazenecabeni ca xcuidi.

alcatras s Arum lily.

El alcatraz.

Nacani ti guie' naquichi', nadudu. Peru laaca nuuni de guirálu, casi naxiñá', naguchi. Nabé sicarúni, qué rihuinnipeni neza lu ca xilatedi', purti' ricáni ra nananda.

almendra s Almond. Almond tree.

La almendra. La fruta del almendro. El almendro.

Yaga biziaaxtia. Nuu chupa nezani, tobini rudii ti cuananaxhi naguchi ne xtobini rudii ti cuananaxhi naxiñá'. Binni napa dxiña nabé róni, purti' nácabe racanéni laacabe ne xquendahuaracabe.

anisadu xuba' s Fermented drink based on corn. It is generally produced by women from San Blas and sold in the Juchitán market. It used to be consumed as an alcoholic beverage. It has been used to cure fright, in enemas and for the removal of blackheads.

El anisado de maíz. Generalmente lo producen señoras de San Blas mediante la fermentación del maíz y lo venden en el Mercado de Juchitán. Anteriormente se consumía como bebida embriagante. Se ha utilizado en la cura de susto, para lavativas y para quitar espinillas negras de la piel.

Ca binni San Blas runini, rusabacabe xuba' ndaani' nisa de ra gacani naí'. Rutoocabeni ndaani' luguiaa xti' Guidxiguie'. Dxique güe' binnini, ruxhudxini. Riquiiñecabeni para gannacabe dxiibi. Ricaacabeni cuaana' ne laaca racaneni guiá lu binni, raxhani bexa yaase'.

anis estreya s Star anise. It is used to help children expel gas and also to help them fall asleep.

El anís estrella. Se utiliza para sacarle el aire a los niños y ayudarlos a dormir.

Anís estrella. Rugue'cabeni ca baduhuiini' ti cueeca' bi ne ganda gasica'.

anona s Annona. This term refers to plants belonging to the Annonaceae family and can be used to refer to both the annona tree as well as its fruit. The fruit is an aggregate fruit, meaning that it is produced by the fusion of the ovaries of multiple flowers. This results in a single larger fruit. It is similar to the fruit known as <papause>. It is edible and has an abundance of seeds. It is grown in the Almoloya and Tierra Grande regions in the months of June and July.

La anona. Este término se refiere a plantas de la familia Annonaceae y se puede utilizar para referirse tanto al árbol que produce la fruta conocida como anona como a su fruto. El fruto es de tipo compuesto, es decir que es el producto de la fusión de los ovarios de varias flores. Es similar al papause, comestible y con mucha semilla, y se produce en las zonas húmedas de Almoloya y Tierra Grande en junio y julio.

Guendabidxu. Nuu chupa nezani, tobini lá guendabidxu, nambooloni. Ne xtobini lá guendabidxu ique bere, má nabiuxe. Rinda' naxhicani ne nanixecani. Ora napa xcuidi biduyu ruyaacabeni laaca' siado', casi zibanica', ti gusabaca' ca mani'di'. Nabé ricáni ra nuu yu nagudxa, casi lu guidxi Almoloya ne Tierra Grande. Yagadi' rudiini cuananaxhi lu beeu san Juan ne santiaagu'.

apiu s Celery.

El apio.

Rului'ni ti batuuba', nabatani, napani bandaga nayu'la'ga, nuu binni re'ni. Ruutucabeni ne guichibiagueta ne xnisa naranja. Nácabe rindeteni lu dxiña.

arnica s Arnica. This term refers to <Tithonia diversifolia> belonging to the Asteraceae family. Its leaves are considered to have medicinal properties that help to alleviate pain from bumps or bruises. Its flower resembles a daisy and is not considered to have any particular use.

El árnica. Nombre con el que se designa a <Tithonia diversifolia> de la familia Asteraceae. Se considera que su hoja tiene propiedades medicinales que ayudan a aliviar los golpes. La flor es similar a una margarita y no se le da ningún uso.

Laani nga ti yaga bandaga rudiini ti guie' naguchi, rului'ni ti guie' lá lu diidxaxtia 'margarita'. Luni ricá ti xcá nayu. Ca xpandagasini riquiiñe binni, racanecani gucheechecani lu yuuba' ne ra gucaná.

arros s Rice.

Arroz.

Arrozdi', riquiiñe binnini ora huara, nuu binni derú cayanda que zandadi' gódi' intiicasi, ngue runi rucuícabe nisa arroz ne ti ndaa canela. Ne laaca biyaacabeni dxique ca gunaa deru guxana. Arrozdi', runinecabe laa ti guendaró nabé nanixe, lá: arroz bendabuaa, ruchaganecabeni ti nisa guiiña' rabicabe laa, chilitu.

baba' xti nite s Short and fine hair-like structures (pubescence) found in sugarcane.

Ahuate. Estructuras similares a pelos espinosos muy pequeños (pubescencia) presentes en la base de las hojas de la caña de azúcar.

Laani nga rabicabe guichiyonde', nabé nababa'ni.

bacua' s Spherical fruit of the <bacua' quichi'> tree. It is used as a noisemaker in certain dances.

Fruto esférico del árbol conocido como <bacua' quichi'>, que se utiliza como cascabel para ciertos bailes.

Bacuá' nga rabicabe ti bidola ni ricá lu ti yaga ni rabicabe laa, laaca bacuá'. Dxique, cani ruyaa ndaani' le' xti' yu'du', rugaandani yanniñee ti xhidxini ora ma' cuyaa.

bacuela gui'xhi' s This name is given to at least two different species of the Bromeliaceae family, including <Bromelia palmeri> and <Tillandsia ionantha>. <B. palmeri> is a plant endemic to Mexico. The species known as <bacuela gui'xhi'> can have a number of different forms, such as herbs, plants that grow among rocks (rupicolous), plants whose leaves are arranged like rose petals (rosetophilous) and plants that grow on other plants (epiphytes). The epiphyte <bacuela gui'xhi'> plants grow on trees and cactuses. However, they are not parasitic as they do not extract any resources from the plant they develop on. The species found in La Ventosa are usually small and do not exceed 0.5 meters in height. They are abundant in La Ventosa. The plant known as <bacuela gui'xhi'>, which corresponds to <Tillandsia sp.>, produces an inflorescence with purple flowers. These flowers, which have no aroma, are used at Christmas for the manger of the Baby Jesus. Another plant produces a spherical fruit with a bittersweet flavor and is still considered edible by some people. Yet another plant has leaves shaped like a hammock under which armadillos shelter.

La piñuela. Nombre que se le da por lo menos a dos especies distintas de la familia Bromeliaceae incluyendo <Bromelia palmeri> y <Tillandsia ionantha>. Entre estas, <B. palmeri> es una planta endémica de México. Las especies designadas por el nombre <bacuela gui'xhi'> pueden tener diversas formas de vida incluyendo hierbas, plantas que crecen entre rocas (rupícolas), plantas cuyas hojas se disponen como una rosa (rosetófilas) y plantas que viven sobre otras plantas (epífitas). Las <bacuela gui'xhi'> son epífitas que viven sobre árboles y cactus. Como tales, no son plantas parásitas y no extraen ningún recurso de la planta sobre la cuál se desarrollan. Las especies que se encuentran en La Ventosa, donde se les considera abundantes, suelen ser pequeñas y no medir más de medio metro de altura. Una de las plantas designadas como <bacuela gui'xhi'>, < Tillandsia sp.>, produce una inflorescencia de flores moradas sin aroma y se utiliza en Año Nuevo para hacer el pesebre del Niño Jesús. Otra más produce frutos esféricos de sabor entre dulce y amargo que algunas personas aún consideran comestibles. Otra más tiene pencas (hojas) de forma similar a la de una hamaca bajo las cuáles se refugian los armadillos.

Nuu xtaleni rabicabe bacuela gui'xhi'. Nuuni la? rindanini lade guie casi ñacani guixi; ne nuuni la? ca xpandagani rului'cani ti guie'bixigui'; ne laaca nuuni la? rului'cani luba´, rirendacani lu yaga ne lu bidxí, xisi la? qué re'dicani tini, rigapisini ca yagadi'. Ca bacuela gui'xhi' nuu lu Guidxi Rialle Bi la? nabiuxecani, qué risoope'cani, nuuru' xtaleni. Ti bacuela gui'xhi'di' rudiini ti guie' naguhui, qué gapani xho'. Binni riquiiñeni lu beeu iza yooxho' racani xquela niñu. Dxique ca binni ra ñaa biyaanacani xhiuzeca' casi ñacani bacuela. Ne xti bacuela gui'xhi'ca la? rudiini ti xcá nalolo ni nanaxhi nandá', nuu binni ná rócabeni. Ne nuu xti bacuela gui'xhi' la? ribee caadxi batuuba ni rireeche layu casi ñacani guixhe, naxhiini, xa'na'ni nga riuu ngupi runi lidxi.

bacuela niza s Corn husk. The dry leaves that surround an ear of corn. They are considered to have a variety of uses, in particular for wrapping tamales.

El totomoxtle. Las hojas secas que envuelven la mazorca de maíz y que se utilizan de maneras diversas y en particular para envolver tamales.

Bacuela. Ora nayaani la? láni bacuela yaa. Riquiiñecabeni para gunicabe guetabaadxi' zee. Ne ora nabidxini láni bacuela bidxi. Riquiiñecabeni para gunicabe guetabaadxi' ne guetazee. Ne nuu binni napa xiiñi' cayaca guidxaguichi la?, ricaani, rutopaneni ca guichi cá deche xiiñi'. Dxique, ndaani' bacuela bidxi nga guluu binni cuba, bendabuaa, dxiña. Ne laaca ndaani'ni bigaaguicabe benda huiini'.

bacuugu' s Fruit in a bunch.

Racimo de fruta, manojo de fruta, penca.

Ná ta Taquiu Nigui, lu xqui'chi' ni lá: Pa sicca rica Diidxaza xti Guidxiguie', nacani ti be'za'.

bacuxu' s Generic term used in reference to herbaceous vines of the Polygonaceae family including those called <bacuxu' quichi'>, which have white flowers, and <bacuxu' rosado>, which have pink flowers. In both cases, the flowers grow in clusters. Some people believe these vines have medicinal properties for treating inflammation. These vines are said to have been introduced by settlers from the Mixe areas. In the <Vocabulario Zapoteco del Istmo>, Velma Pickett and collaborators give the Spanish names <la bellísima> y <la lechuza> for these vines.

Nombre genérico que se utiliza para referirse en conjunto o sin especificidad a bejucos herbáceos de la familia Polygonaceae conocidos como <bacuxu' quichi'> cuyas flores son blancas, y <bacuxu' rosado>, cuyas flores son de color rosa. En ambos casos las flores están agrupadas en forma de racimos. Algunas personas les atribuyen a algunos de estos bejucos propiedades medicinales que combaten la inflamación. Se relata que estos bejucos fueron introducidos por pobladores de zonas mixes. En el <Vocabulario Zapoteco del Istmo>, Velma Pickett y sus colaboradores ofrecen los nombres en castellano de <la bellísima> y <la lechuza>.

Ná ta Taquiu Nigui, lu xqui'chi' ni lá: Pa sicca rica Diidxaza xti Guidxiguie', laani nga ti luba' ni rudii caadxi guie' sicarú. Rudiini caadxi be'za' guie', nuucani naxiña'yati ne nuucani naquichi', caguie'di' napacani ti xinaxhi nasisi. Nuu binni ná rusiandani guí. Nácabe ca mi'xhi' bedaneni neza lu ca layudi'. Ná Velma Pickett lu diidxaxtia rabicabeni: <la lechuza> o <la bellísima>.

bacuxu' quichi' s This name is given to at least one species of the Polygonaceae family (<Antigonon flavescens>), which has a scarce presence in La Ventosa, and one species of the Convolvulaceae family (<Jacquemontia mexicana>) which is, in contrast, found in abundance. These are herbaceous vines with white flowers that grow in clusters. They are believed by some to have medicinal properties for treating inflammation. Some believe it is only <bacuxu' quichi'> and not <bacuxu' rosado> (the name given to other herbaceous vines of the Polygonaceae and Myrtaceae families) that has such properties. These vines are said to have been introduced by settlers in the Mixe areas.

Nombre con el que se designa a por lo menos una especie de la familia Polygonaceae (<Antigonon flavescens>) que se encuentra de forma escasa en La Ventosa y a una de la familia Convolvulaceae (<Jacquemontia mexicana>) que es abundante. Se trata de bejucos herbáceos cuyas flores son blancas agrupadas en forma de racimo. Algunas personas les atribuyen a estos bejucos propiedades medicinales que combaten la inflamación. Para esto se puede prepara para beber y para tomar baños de asiento. Incluso algunos consideran que sólo el <bacuxu' quichi'> y no el <bacuxu' rosado>, nombre que se le da a otro bejuco de la familia Polygonaceae, tiene dichas propiedades. Se relata que estos bejucos fueron introducidos por pobladores de zonas mixes.

Laani nga ti luba' naquichi', rudiini ti guie' sicarú, ne laaca sicari' rabicabe ti manihuiini' riza gueela' . Luba'di' rirendani lu yaga ne rudiini ti be'za guie'. Nacabe rusiandani guí, zanda guécabeni, zanda guicaacabeni cuaana', zanda ca'cabeni lu ti ninchaa xilaga ne cuícabe ndaani' xnisani.

bacuxu' rosado s This name is given to at least two species of the Polygonaceae family and one of the Myrtaceae family. These herbaceous vines, which develop from a bulb, are generally found in abundance in La Ventosa. They produce pink flowers all year round and are especially popular with women, who use them to adorn their hair. Some people attribute anti-inflammatory properties to them, while others believe only <bacuxu' quichi'> (the name given to other vines of the Polygonaceae and Convolvulaceae families) has such properties. These vines are said to have been introduced by settlers in the Mixe areas.

Nombre con el que se designa a dos especies de la familia Polygonaceae. Se trata de bejucos herbáceos de base leñosa que se encuentran de manera generalmente abundante en La Ventosa. Las flores color rosa de estos bejucos florecen a lo largo del año y son muy apreciadas sobre todo por las mujeres quienes las usan para adornarse el cabello. Algunas personas les atribuyen a estos bejucos propiedades medicinales que combaten la inflamación aunque otras personas consideran que sólo el <bacuxu' quichi'>, nombre que se le da a otros bejucos de las familias Polygonaceae y Convolvulaceae, tiene dichas propiedades. Se relata que estos bejucos fueron introducidos por pobladores de zonas mixes.

Luba'di' rudiini ti guie' naxiñá' te rieleni lu ti be'za. Nabé riula'dxi binnini, nuu gunaa ora gueda guireeni rucaani ique. Luba'di' rindanini lu ti gu. Nácabe rusiandani guí. Luba'di' záni neza lu dani xti' ca mi'xhi.

badana s This term refers to <Casearia tremula>, a with white bark tree that reaches a height of 7 meters. The trunk is not used despite being particularly straight. It produces a spherical fruit that, when split open, is a bright orange color. The fruit is eaten only by birds.

Se nombra así a los árboles pertenecientes a la especie <Casearia tremula>. Alcanzan una altura de 7 metros. Su corteza es blanca. Su tronco o tallo no se utiliza a pesar de ser particularmente recto. Su fruto es esférico y al abrirse revela un color naranja muy vistoso (arilo, especie de "tela" que cubre a la semilla). Sólo los pájaros consumen los frutos.

Yaga danini, risooni bia' gadxe metru, naquichi xpandadini, nandíni, zulua' qué gapani ra guiquiiñeni, rudiini caadxi bidola huiini' ora riele' ribeeni chonna la? o tapa bandaga napa ti xcá nabiguitu duxhu' ni nabé ró manihuiini'.

badandi' s In his <Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco>, Eustaquio Jiménez Girón gives the Spanish name for this plant as <manto de la virgen>. He describes it as an ornamental plant with toothed leaves that can be purple or green.

Eustaquio Jiménez Girón en su <Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco> describe a esta planta como una de ornato "con hojas dentadas de color morado o verde" a la cual le designa el nombre de manto de la virgen.

Ná ta Taquiu Nigui, lu xqui'chi' ni lá: Pa sicca rica Diidxaza xti Guidxiguie', laani nga ti yagaguie' rudii caadxi bandaga nagu o pacaa naga'. Nuu binni laaca rabini 'xhaba Xunaxi'.

badxa laga s This term refers to <Senna occidentalis>. This is an herb found in abundance in La Ventosa during the rainy season and in close proximity to the plant known as <la'sa yu>. It produces a yellow flower. The leaves (but not the flower nor the seeds) are used for enemas, because they are considered to have medicinal properties for treating inflammation, especially of the abdominal region in women. This herb is not eaten.

Nombre con el que se designa a la especie <Senna occidentalis>. Hierba que se encuentra en abundancia en La Ventosa en época de lluvia y en cercanía de la planta conocida como <la'sa yu>. La flor de <badxa laga> es amarilla. Su hoja (y no la flor ni la semilla) se usa para lavativa pues se considera que tiene propiedades medicinales contra la inflamación sobre todo la del vientre de las mujeres. No se consume.

Laani nga ti guixi bandaga risoo bia' gandebichii centimetru, rindanini lu gusiguié, cue' lasayu. Ribeeni ti guie' naguchi. Binni riquiiñeni para cuaana' purti' rindeteni guí ndaani' gunaa. Lu diidxaxtia rabicabeni 'ajonjoli'. Nuu tu ná, laaca racaneni binni guzana gapa niidxi.

baina s Pod.

Vaina.

Láni bichuga purti' nachongani.

baladxi' s Plant known in Spanish as <quelite> that is found abundantly during the corn harvest season. It was once eaten by humans but nowadays is used as pig and cattle feed.

Quelite. Abunda durante la época de la cosecha del maíz. Actualmente se usa para alimentar a los marranos y al ganado aunque con anterioridad se utilizaba para consumo humano.

Baladxi'. Nabe ridaleni lu xhi nisaguie lade guela, rindani gui'xhi'ni cheri' cherica', qué rinádi' binni góni, ruyaacabeni yuze, bihui ne bere.

baladxi' guiichi s Green herbaceous plant with fine hairs (pubescence) that upon contact embed themselves in the skin and cause itchiness. It is not eaten by humans nor is it used for animal feed. In fact, it can cause constipation and even death if cattle eat it without plenty of water. Some people refer to this plant in Spanish as <quelite> or <mata buey> (lit. bull killer), though the latter term is also documented as the name of the tree referred to in Zapotec by the borrowed name <matabuey>.

Hierba de hoja verde con pelos finos (pubescencia) que al tocarlas se entierran en la piel fácilmente y causan comezón. No se consume ni se da de comer al ganado. Al contrario, se considera muy peligroso para el ganado pues si lo comen sin tomar suficiente agua causa estreñimiento que puede matar al animal. Algunas personas le llaman a esta planta quelite e incluso mata buey, aunque este último nombre se ha documentado como el nombre en castellano del árbol llamado matabuey.

Laani nga ti guixi nayaa ni napa guichiyonde', ora riga'nacabeni, riaazi' ca guichi huiinidi' ladicabe ne rusibabani. Cadi guixidi' para gócabeni, ninca yuze qué ruyaanadicabeni. Pa malasi guedatocameni ne qué guécame nisa, zaticame, purti' ruga'ga'ni ndaanicame. Nuu binni rabi guixidi' baladxi', pacaa matabuey, laaca sicarica rabicabe ti yaga.

bandadi' s Small pieces of wood such as tinder, splinters, strips of tree bark (although not the bark itself), or any material that breaks off after splitting or cutting wood.

Corteza de árbol. Pedacitos pequeños de madera como lo sería la yesca, las astillas, tiras de corteza, o la pedacería que queda después de cortar leña.

Bandadi': Nacani xhabaladi yaga ne laaca zaca rabicabe ca yaga ndahui ni riaba ora calaa yaga.

bandaga s Plant leaf. Eustaquio Jiménez Girón in his<Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco> indicates that this term can also refer metaphorically to a weapon with a very sharp blade. This meaning is no longer attested nowadays among speakers from Juchitán de Zaragoza or La Ventosa.

Hoja de una planta. Eustaquio Jiménez Girón indica en su <Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco> que también se puede hacer referencia con este término, de manera figurada, a una arma punzocortante muy filosa. Este sentido ya no se reconoce entre hablantes de las localidades de Juchitán de Zaragoza y La Ventosa.

Zaca rabicabe yanna guirá ca xpandaga ti yaga. Dxique la? ca bandaga xti' guela, biduaa ne ziña gudxicabe laaca': bia, ne nuuru' binni rabiru'ni zaca. Ná ta Taquiu Nigui lu xqui'chi' ni lá: Pa sicca rica Diidxaza xti Guidxiguie', laaca gudxicabe bandaga ti gudxiu naduxhu' ne nanui, neca nagasidu' ma' guiruti' qué rietenala'dxi'di' diidxa'di'.

bandaga bata s This term refers to ornamental plants such as caladiums. However, it can also be used more broadly to refer to plants with wide leafs.

Se asigna este término a las plantas de ornato conocidas como mafafa y caladio aunque también se puede asignar más ampliamente a las plantas con hojas anchas.

Sicari' rabicabe ti yaga huiini' ni rapa binni ndaani' lidxi, lacani lu diidxaxtia mafafa ne caladio. Ne laaca sicari' rienecabe ca bandaga bata xti' ca yaga.

bandaga bia s Leaf with a fan (palm) shape.

Hoja en forma de baraja o abanico (palmiforme).

Bandaga bia. Napani bandaga nabiaa.

bandaga biduaa s Banana leaf.

Hoja de plátano.

Yanna nuu binni rabini bandaga biduaa, dxique gudxicabeni, ne nuuru' tu rabini: bia. Sicari' rabicabe guirá ca bandaga nalaga ne ziuula'.

bandaga bioongo' s Ceiba tree leaf. It is considered to have properties that may terminate a pregnancy if consumed within the first few days after a menstruation delay.

La hoja de la ceiba (<Ceiba sp.>). Se considera que tiene propiedades que permiten la interrupción de un embarazo dentro de los primeros días después que le siguen al retraso de la menstruación.

Bandaga bioongo'. Nacabe pa tu nacaxiiñi' guéni, sutiidi' xiiñi'ni laa. Nuu binni riquiiñeni para gucheecheni guí. Ora guiaba tuuxa' o gacaná, rindaabini ne rugazenecabeni laa.

bandaga granada s Pomegranate leaf. It is considered to have medicinal properties for treating diarrhea in children.

La hoja de la granada. Se considera que tiene propiedades medicinales para el tratamiento de la diarrea entre los niños.

Bandaga granada. Nácabe rusiandani yubandaani' xti' ca xcuidi.

bandaga gueta guu s Palm leaf used for wrapping tamales.

Hoja de palma que se pueda usar para la preparación de los tamales.

Bandaga guetaguu. Bandagadi' xti' yaga biduaani. Runinecabeni guetaguu.

bandaga guie' s Flower petal.

Pétalo de una flor.

Sicari' rabicabe ca bandaga xti' ca guie'.

bandaga huigu' s Castor-oil (<Ricinus comunis>) plant leaf.

Hoja de la higuerilla (<Ricinus comunis>).

Yaga huiini'di' rindani ruaa guiigu', rudiini caadxi bandaga nabiaa. Nuu binni riquiiñeni para gusiandani sambo'co', riguixhecabeni ndaani' yanni binnihuará.

bandaga mani' xubi s Herb with structures in the shape of a scorpion's tail. It is used in enemas as it is considered to have medicinal properties for treating inflammation.

La hierba cola de alacrán. Se considera que, preparada como lavativa, tiene propiedades medicinales para reducir la inflamación.

Bandaga mani'xubi. Nàcaba zanda guindaabi' ca xpandagani para guicaa binni cuaana', rusiandani guí.

bandaga mudu s Leaf sprout.

Brote de una hoja.

Bandaga mudu, laani nga ti bandaga ri'ni' ni zeedaru' guiele'.

bandaga naranja s Orange tree leaf. It is considered to have medicinal properties for treating coughs.

Hoja del naranjo. Se considera que tiene propiedades curativas para el tratamiento de la tos.

Bandaga naranja. Nácabe rusiandani ru.

bandaga nisa s Generic term for aquatic plants.

Término genérico para las plantas acuáticas.

Zaca rabicabe ca xpandaga yaga rindani lu nisa.

bandaga riguiidi' s Blackberry.

La zarzamora.

Bandagadi', riguiidi'ni ladi binni ne rusimucuni lari, que rudiidi'ni guie'.

bandaga ri'ni' s Young leaf.

Hoja tierna.

Bandaga ri'ni'.

bandaga rini s This term is used to refer to trees belonging to at least two different taxonomic families, Urticaceae and Euphorbiaceae. These trees can reach a height of 5 meters. Their leaves are covered with long, thick hairs (trichomes) with pointy ends that release inflammatory substances upon contact with the skin and can cause hives. The species belonging to the Euphorbiaceae family exude latex.

La mala mujer, la ortiga. Este término se puede aplicar a plantas de por lo menos dos familias taxonómicas distintas incluyendo Urticaceae y Euphorbiaceae. Estos son árboles que alcanzan una altura de 5 metros. Sus hojas están cubiertas de pelos (tricomas) largos, gruesos y puntiagudos que al contacto con la piel liberan sustancias que provocan inflamación y comezón (urticaria). Las especies de Euphorbiaceae poseen abundante látex.

Nuu chupa yagadi'. Tobini rabicabe guichi bidú ne xtobini rabicabe guichi bidú bandaga rini. Laacani risoocani bia' gaayu metru, ca xpandagani zeda gacaga sica bandaga huigu', lucani nuu caadxi guichaduubi'. Nuuni napani niidxi. Nababacani.

bandaga ta guu s Banana leaf used for wrapping tamales.

Hoja de plátano para hacer tamales.

Bandaga biduaa racane guetaguu.

bandaga te s Plant with thin, pale-colored leaves found on plots of land.

Planta de hoja delgada y de color pálido que se encuentra comúnmente en las parcelas.

Ana pa cadi laani nga rabi ca binni Guidxiguie', guie'te. Rusiandani guí.

bandaga xolo s Jimsonweed leaf.

Hoja del toloache.

Bandaga xolo. Nácabe nisa gaguine xpandagani ruquidxani binni pa guéni.

bandaga yaa s Fresh leaf.

Hoja verde (fresca).

Bandaga ni ca'ru' gala. Laaca sicari', rabicabe ca guixi ni ro binni nayaa.

bandaga yaxhu s Avocado tree leaf.

Hoja de aguacate.

Bandagadi' runinecabeni guendaró purti' nabé rinda' naxhini.

bandaga yerbasanta s Aromatic herb considered to have medicinal properties. It is brewed as a tea for the treatment of hemorrhages in children, of an ailment referred to as coldness, and of inflammation.

La hierba santa. El acuyo. Se considera que la hierba santa preparada en té tiene propiedades medicinales para el tratamiento de las hemorragias en los niños, de la frialdad y de la inflamación.

Nácabe bandagadi' rusiandani ca xcuidi ni riete rini xii, cani napa guendarianda ladi ne cani napa guí.

bandaga yua s Fern.

El helecho.

Rudiini caadxi bandaga nayu'la', nagueenda ridaleni. Rapasi binnini ndaani' lidxi, abatidi' ra riquiiñeni.

bandaga yuxi s Long and wide leaf that was formerly used to wrap tamales in the same way banana leaves are used today.

Tipo de hoja larga y ancha que anteriormente se utilizaba para envolver tamales de la misma manera como actualmente se utiliza la hoja de plátano.

Nabiaa xpandagani, dxique laani nga binine binni guetaguu.

bandaga zee s Corn plant leaf.

Hoja de la planta del maíz.

Yanna sicari' rabicabe xpandaga zee, dxique laaca gudxicabeni bia o yaza.

bandui' s Slime, moss.

Lama. Musgo.

Bandui', nabé ricani ra nagupa, ra da' nisa.

bandui' gui'xi' s Slime or moss found on plants and rocks in the wilderness.

Lama o musgo que recubre las plantas y las rocas del cerro o del monte.

Banduí' ni ricá lu ca yaga ne lu ca guie nuu lu dani o ndaani' gui'xhi'.

bandui' roonde' s Slime that forms over surfaces that are kept wet such as fishing nets or the bottom of a water basin that is not regularly cleaned.

Lama o musgo que se forma en superficies que están constantemente mojadas, como sería en las atarrayas o en las piletas que no se limpian con regularidad.

Banduí'di' rindanini ra nadxe', casi lu ca guixhe xti' ca binni guuze' ne ndaani' tanque ni qué ria'ri'.

bara s Stick.

Vara.

Nacani ti ndaa yaga nalase', dxique gudxicabeni bicudxe.

bara mboolo' s A branch or piece of wood as thick as what two hands can grab.

Rama o palo de un grosor comparable a lo que dos manos pueden abarcar.

Nacani ti ndaa yaga namboolo', dxique gudxicabeni gunixhi'.

bara nite s Sugarcane.

Caña de azúcar.

Yaga niteni. Laaca rabicabeni nite guela. Ne ora xti' guelani la? rabicabeni nite guie'.

bara xiaa s Cotton shrub that was used to build fences due to its density. It was once found in various towns in the region of the Isthmus of Tehuantepec but today in La Ventosa and in Juchitán de Zaragoza it is scarce.

Vara de algodón silvestre que se usaba para construir cercos por ser tupida. Se solía encontrar en los pueblos de la región del Istmo aunque en La Ventosa y en Juchitán de Zaragoza ahora escasea.

Nuu binni ná bara xiaa, ne nuu tu ná yaga xiaa, qué risoope'ni, dxique bizuguaacabeni lu guidubi ruaa le', purti' nabé runixhiini.

bara yu'la' s A branch or wooden stick that is long and sturdy enough to serve as support.

Rama o palo lo suficientemente largo como para servir de puntal.

Puntal nga rabicabe ti yaga nalase' ne ziuula' ni riquiiñe' binni para gusutipa doo ra randa lari, ti cadi guixuubini.

bara ziuula' s A branch or wooden stick that is long and sturdy enough to serve as support.

Rama o palo lo suficientemente largo como para servir de puntal.

Nacani ti yaga nalase' ne ziuula', ra ziluxeni napani chupa nani, riquiiñecabeni para gusutipanecabeni doo ra ribiaa lari, nganga runi nuu tu rabini yagalari, pacaa puntal. Ne laaca riquiiñecabeni para guchugunecabe cuananaxhi.

baruusa s Thin, long tree branch. More specifically, this term refers to thin, long branches that can be used as a whip for cattle herding. These sorts of branches are often cut from the tree <Fabaceae Caesalpinia coriaria>.

Rama larga y delgada de cualquier árbol. De manera más específica se refiere a una rama larga y delgada que se pueda utilizar como chirrión para arrear al ganado. Se suele cortar del árbol conocido como cascalote o piloncillo (Fabaceae, <Caesalpinia coriaria>).

Sicari' rabicabe intiisi ná'yaga ni nalase', zeda gacani casi bandadi', ora ziuulacani ne nala'sa'cani riguiñenecabeni yuze ora ma' necabe laacame de ra ñaa. Nuu tu ribeeni lu yaga xhagalá.

bato' yaga s The top part of the crown of a tree.

La parte alta de la copa de un árbol.

Sicari' rabicabe ra má nasoo ti yaga.

batuuba' s Scape or flowering stalk in agaves and bromeliads. The scape of the <Agave angustifolia> can be split open, cleaned on the inside, and used as protective packaging for the candles that are transported during the pilgrimage to Esquipulas in Guatemala. The scape ensures that the candles will not break on the way to the sanctuary.

Escapo que sostiene una o varias espigas de ciertas plantas como los agaves y las bromelias. En el caso del escapo de <Agave angustifolia>, éste se abre y se limpia por dentro y se utiliza para empacar dentro de él las velas que se suelen transportar durante la peregrinación a Esquipulas. De esta manera se protégé la vela para que no se rompa en el camino.

Laani rindanini ndaani' duba, dxique nabé gulee binnini racani xpichuga gui´ri, rucaa decheni ma zinéni Xquidxi señor ra ziguzulu iza cubi. Ricaacabe batuubadi' rucuiidxicabe laa, richezacabeni ne rusiacacabeni, oraqueru' riguucabe ndaanini ti gui'ri ro' ti cadi guiluuza ne cadi guia ne guendananda' lu neza.

batuuba' gui'xhi' s Wild maguey. Its scape or flowering stalk can be used to package candles.

Maguey de monte. Su escapo se puede utilizar para guardar velas.

Laani nga du ni riale ndaani' duba, ziuulani ne nachugani.

batuucha s This name corresponds to the tree <Erythrina lanata>. It reaches a height of 10 meters and is found in the area known as Cerro El Merodio. Its bark is a reddish-brown color. As a member of the Fabaceae family, its fruit is a pod. The seeds are similar to beans but are red in color. The inflorescence has tubular structures that resemble a sun with rays.

Término que designa al árbol <Erythrina lanata>. Éste árbol alcanza una altura de 10 metros y se encuentra en el cerro El Merodio. Su corteza es de color café rojizo. Siendo una especie perteneciente a la familia de las fabáceas, el fruto de este árbol es un vaina. La semilla es similar a un frijol pero de color rojo. Su inflorescencia consiste de flores tubulares que en conjunto le dan la apariencia de un sol.

Laani nga ti yaga risoo bia' chii metru napani ladini nayu naxiñá', rudiini ti xcá napa ti biidxi rului' bizaa, xisi la ca biidxidi' naxiñá'ca'. Ribeeni ti guie' naze caadxi batuuba huiini' rului'ni xpanda gubidxa. Ricani lu dani Merodio.

batuuza' s Types of grass that reach a height of 30 centimeters, grow in clumps and do not produce a noticeable flower or fruit.

Este término se refiere a los zacates que alcanzan una altura de 30 centímetros, crecen amacollados o por montón y no se ha observado que produzcan flor o fruto.

Laani nga ti guixi ni risoo bia' 30cm. Qué gannacabe pa rudiini guie' ne xcá.

be s Mold, mildew.

El moho.

Be nga rabicabe ni ricá lu guielu binni, ne laaca zaca rabicabe ni ricá lu gueta ni biaana ma xadxi lu gupa.

beela quii s This name refers to <Serjania> aff. <oaxacana>, an abundant vine with white flowers and fruit that resembles a triangle. Although it is similar to the species known in Spanish as <golondrina>, the <beella quii> is considered toxic, because if consumed as a tea, it can cause dizziness. It is also used for fishing, because when crushed and thrown into the water it stuns the fish so they can easily be captured with a net. It is believed that the name given to this vine refers to the texture, similar to beef when roasted in an oven.

Este término designa a <Serjania> aff. <oaxacana>, un bejuco abundante de flores blancas y frutos más o menos triangulares. El bejuco es similar al que se conoce como <golondrina> pero a diferencia de éste, el <beella quii> se considera tóxico. Esto es porque si se bebe en forma de té, causa mareos. Incluso este bejuco se usa para pescar pues si se echa machacado en el agua aturde a los peces y se pueden atrapar fácilmente con una red. Se relata que el nombre que se le da a este bejuco es en referencia a la textura del mismo que es similar a la de la carne de res después de que se ha horneado.

Laani nga ti luba' rudii ti guie' naquichi', zeda gacagani casi luba' golondrina, xisi la? laani naduxhuni ora re' binnini, rucheni lu. Binni riquiiñeni lu guuze' benda, rucaachecabeni ne rusabacabeni ra nannacabe nuu benda, xtinini rutixhie' ca mani'di', ribeeluca' lu nisa, oraca nga rigaacame ne guixheguuze'. Láni belaquii la ti rului'ni ti beladoo biguii, nayu ladini.

berbena s Verbena.

La verbena.

Rudiini ti guie' nagu. Ma' qué rihuinnipeni ndaani' guidxi, zandaca nuuni ndaani' gui'xhi'.

be'te' tubi s Plant considered to have medicinal properties for treating the flu. It is known for its strong, unpleasant odor similar to garlic. It is different from the vine known as <luba' be'te>.

Planta a la cual se le atribuyen propiedades medicinales para el tratamiento de la gripa. Se caracteriza por tener un olor muy fuerte y desagradable como el del ajo. Es distinta al bejuco que se conoce como <luba' be'te>.

Laani nga ti guixi ni rindani gaxha nisadó', nabé naduxhu' xho'ni, ngue runi nuu binni riquiiñeni para guidxaga, para gusiaani'ni neza xiicabe. Cadi tobisini ne luba' be'te'.

beu' s Cherry tree. This name corresponds to the species <Vitex mollis>. It reaches a height of 10 meters. It has a small, lilac-colored flower and produces an edible fruit in the dry season.

El cerezo, la cereza. Nombre con el que se designa a la especie <Vitex mollis>. Árbol que alcanza una altura de 10 metros. Su flor es pequeña y de color lila. Con este nombre se denomina a su fruto el cual es comestible y se desarrolla en época de sequía.

Yagadi' nasooni bia' chii metru. Napani ti guie' nabiuxe ne nagu lu. Napani ti cuananaxhi nanixe rica lu gusiba. Racani dxiña ne nisa nupi xtini rusianda ru.

be yaga s Fungus that grows on live as well as dead tree trunks.

Hongo que crece en los troncos de los árboles tanto vivos como muertos.

Laani nga ti bi'xhu' rindani cue' yaga, pacaa cue' birungu.

be'za' s Fruit or flower in a bunch. Objects in a bunch.

Racimo de flores o de frutos. Penca. Conjunto de objetos.

Laaca rini'cabe ti bacuugu' guie', ti bacuugu' cuananaxhi, huaxa má riquiiñecabe be'za'.

be'za' yaga s Name given to the species <Enterolobium cyclocarpum>. This tree, known in Spanish as <guanacastle> or <huanacastle>, has a large crown and can reach a height of more than 30 meters. It is abundant in La Ventosa. It produces dark brown pods that twist around in a unique circular shape. The pods can be used as a detergent for washing clothes, because when rubbed together they produce a foamy substance. The seeds of the pods can be used to make necklaces. The wood of the tree can be used to make furniture as well as door and window frames. Sometimes little girls use the sap to glue a small piece of wood onto the heel of their shoes to play dress-up. It is said that putting twigs from this tree in a parrot's cage can boost the growth of feathers in the most sought-after colors.

Guanacastle, huanacastle. Nombre que se le da a la especie <Enterolobium cyclocarpum>. Árbol de amplia copa que alcanza alturas de más de 30 metros. Se encuentra de manera abundante en La Ventosa. Su madera se ha utilizado para la fabricación de muebles y de marcos para puertas y ventanas. Sus frutos son vainas de color café oscuro y tienen la peculiaridad de estar retorcidas en forma de espiral. La vaina se ha utilizado como jabón para lavar la ropa debido a que al frotarse saca espuma. La semillas se pueden usar para hacer collares. La resina la usaban las niñas para pegar un trocito de madera en el talón de los zapatos y hacerse zapatos de tacón para jugar. Se dice que las ramitas se usan para fomentar el crecimiento de plumas de colores más deseables en los loros en cautiverio.

Nacani ti yaga ro' nabé rucheeche na', nasooni bia' gandebichii metru, lu diidxaxtia rabicabeni 'huanacastle'. Nuu caadxi rigola náca' cadi ládi'ni 'bezayaga' laani láni 'yaga be'za diaga'. Napani ti xca rindani lu gusiba nabé nayaahui, rului´ni ti diaga dopa cuuxhu nayu cahui. Dxique gudiibinecabeni lari purti raca bichiiñani. Biidxi xtini runicabe laa biga'. Ne yaga xtini ruza'necabe ndagayoo ne ndagabiaani'. Ca dxapahuiini ora ma' caguiteca' nacaca' huada' ricaaca' niidxi xtini rune'cani lu ti ndaa yaga ne ruquiidicani lu xti ndaa yaga bata, zaca ruza'ca ti guidibo'co nasoo xatini ñee. Nuu binni ná pa guyaanacabe ca xpandagani ca gudxu' la? zaree ca xtuubicame sicaru. Yaga nacha'hui'ni.

bia1 s Long and wide leaf, similar to a palm or banana leaf, or the leaves of a cornstalk.

Hoja ancha y larga como la del maíz, la palma o el plátano.

Sicari rabicabe ca bandaga ni nayu'la' ne nabiaa. Nuu binni yanna ma guirani rabi bandaga. Dxique bia nga gudxicabe ca xpandaga ziña, guela ne biduaa.

bia2 s Achiote, annatto.

El achiote.

Bia. Nácabe nisa gaguine xpandaga ri'ni'ni rusianda yuuba' ndaani' ne guendaruzeeque' ndaani'. Ne nácabe zaca rabicabe ti guendahuará ni rusixiñá' ne rusibaba guielu binni.

biaa s Prickly pear.

El nopal.

Yaga guichibiagueta. Nuu tu rabini biagueta ne nuu tu rini', biaa. Dxique qué ródi'cabeni, yanna ra biale dxiña luguiacabe ma' cayócabeni.

biaachi s Name given to the <Ximenia americana> of the Olacaceae family. This is a thorny tree that reaches a height of 4 meters. The edible fruit, which ripens in the dry season, is yellow, bitter, and very small, and in the past was regularly eaten instead of commercial plums. It is also eaten by iguanas. The tree has a light yellow flower that smells like jasmine. It should not be confused with the tree known as <biadxi dani> or <biadxi gui'xhi'> that is also called <biaachi> by some people. In his <Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco>, Eustaquio Jiménez Girón associated this name with the tree of the Anacardiaceae family known in Spanish as <jobo>. This suggests that the name <biaachi> might correspond to more than one species of tree.

Nombre que se le da a <Ximenia americana>, perteneciente a la familia Olacaceae. Árbol espinoso que alcanza una altura de 4 metros. La flor es pequeña de color amarillo claro y huele a jazmín. Su fruta es amarilla y muy chiquita, ácida y comestible. Anteriormente, la gente la consumía regularmente en vez de la ciruela comercial. La iguana se alimenta de la fruta, que madura en tiempo de sequía. Es importante no confundir <biaachi> con el ciruelo del cerro que se llama <biadxi dani> o <biadxi gui'xhi'> pues algunas personas también lo llaman <biaachi>. Eustaquio Jiménez Girón en su <Guía Gráfico-Fonémica para la Escritura y Lectura del Zapoteco> asocia el nombre <biaachi> con el árbol conocido como el <jobo> y que él reporta que pertenece a la familia Anacardiaceae. Esto sugiere que podría haber más de una especie que se conoce o se conoció con el mismo nombre <biaachi>.

Yagadi' risooni bia' tapa metru. Laani zeda gacagani casi ti yaga biadxi rindani lu gui'xhi', rudiini ti cuananaxhi nabiuxe, naguchi lu, nabe naí'. Cadi nguecani ne biadxi gui'xhi' o biadxi dani, ma' gadxeni. Rului'ni biadxi lu guidxi ne rinda' naxhini. Dxique ca binni rañaa nabe gudoni, yanna ma guchachi'si roni. Ca cuananaxhidi' ricáca' lu gusiba. Yagadi' napani bandaga nayu'la natuxhu, ruzaani ladi ne napani guichi naro'ba.

biaahui s Name given to <Diospyros digyna>. This is a scarce tree that reaches a height of 10 meters. The fruit has a black shell and green, edible pulp.

El zapote negro. Nombre que se le da a <Diospyros digyna>. Árbol escaso en La Ventosa que alcanza una altura de 10 metros. Su fruto tiene cáscara verde y pulpa negra la cual es comestible.

Laani nga ti yaga risoo bia' chii metru, ma' huaxie'si rihuinnini lu guidxi. Rudiini ti cuananaxhi naga' lu ne ndaanini nayaase'.

biaahui do s Name given to the species <Morisonia americana>. This shrub can reach a height of 8 meters and is scarce in the wilderness. It has a light brown fruit with a very hard shell, similar to the fruit of the <cachimbo>. Although the fruit is sweet and edible, it is only eaten by birds. If eaten, the pulp stains the teeth black. It is considered useful for cleaning the gums. Some experts consider this tree to be similar to the tree known as <zapote negro>.

Nombre que se le da a <Morisonia americana>. Arbusto que puede alcanzar una altura de 8 metros y que se encuentra de manera escasa en los cerros. Su fruto es de color café pálido, de cáscara muy dura, similar al fruto del cachimbo. Sólo los pájaros consumen el fruto aunque es dulce y comestible. Si se come, la pulpa mancha las muelas de negro. Se considera útil en la limpieza de las encías. Algunos conocedores consideran que hay una similitud entre el <biaahui dó> y el zapote negro.

Yagadi' ora rindanini ra napampa laa racani yaga xada que risoopeni ne ora rindanini lu dani, ra que riguiñe bi la risooni bia' xhono metru. Rudiini ti xca naté, nanda, napa guidiladi nachuga sica ñacani ti bilumbu'. Manihuiinisi róni.

bia biduaa s Banana leaf.

Hoja de plátano.

Sicari' rabicabe xpandaga biduaa.

biadxi s Name given to any type of plum such as that produced by the tree <Spondias purpurea>. A month after the tree loses its leaves, the buds of the flower form and the fruit begins to appear during the dry season. Generally, once the fruit ripens, the leaves appear once again. There are exceptions, such as the <biadxi tustla>, on which the plums and the leaves can be found at the same time.

Nombre que se le da a cualquier ciruela como la que produce el árbol <Spondias purpurea>. Un mes después de que el árbol pierde sus hojas, se forman los botones de la flor, florece y después comienza a brotar el fruto, esto en época de sequía. Generalmente después de que madura el fruto, salen de nuevo las hojas, aunque hay excepciones como en el caso de <biadxi tustla> en el que se pueden encontrar las ciruelas y la hojas al mismo tiempo.

Laani nga ti yaga naxhuxhu rucheeche ná' nabieque ne cadi tobisini. Nuu la yaga biadxi beñe, yaga biadxi xiña', yaga biadxi guchi, yaga biadxi huabi, yaga biadxi lula', yaga biadxi rii. Lu xhi gusiguie ribeeni xtale bandaga ne ruzuluni ribeeni ti guie' xiñá' lu xhi gusiba ora ma biluxe bisabani ca xpandagani. Xtale yaga biadxidi' ribee cuananaxhi ora ma' que gapa bandaga, nagabasi yaga biadxi nga rudii cuananaxhi napaca bandaga casi biadxi Tustla. Nácabe xcuana' dxiñani.

biadxi beñe s Name given to the fruit produced by <Spondias purpurea>. This tree reaches a height of 3 meters and is scarce in La Ventosa. Its flowers are small and red or orange in color. The fruit is a type of plum and is edible. It is round with more pulp than other plums and a smaller seed. The fruit ripens during the dry season.

Nombre que se le da a la fruta de <Spondias purpurea>. Esta variedad de árbol que se encuentra en zona urbana alcanza una altura de 3 metros. Es escaso en La Ventosa. La fruta se conoce como ciruela y es comestible. Sus flores son pequeñas y de color rojo a anaranjado. Es redonda con más pulpa y de semilla más pequeña que otras ciruelas. La fruta madura en época de sequía.

Laani nga ti yaga biadxi nasoo bia' chonna metru, rudiini caadxi guie' naxiñá'ga pacaa nabiguiturini, ma' huaxie'si rihuinnini. Rudiini ti cuananaxhi nabidola, naí', nabiuxe, neca nagüini nayaa ladini, rireecheni layu ne nabé nanisani. Orasi nayaani nga naguidxi xpeelani. Ricáni lu xhi gusiba.

biadxi bidxiña s Plum that is thinner and more tart than other plums. It is found along rivers.

La ciruela de venado. Ciruela más delgada y ácida que otras ciruelas. Se encuentra a lo largo de los ríos.

Biadxi bidxiña. Má nabiuxeni ne má naíni, nuuni lu guidubi ruaa guiigu'.

biadxi dani s Name given to the fruit of <Spondias purpurea>. This is a tree that reaches a height of 12 meters. Its flowers are small and red or orange in color. The fruit has an oval shape with a small amount of pulp, a large seed and a sweet-sour taste. The fruit is also known as <biadxi gui'xhi'>. Some elderly people call this fruit <biaachi>, but others use this name to refer only to the fruit of the thorny tree Olacaceae <Ximenia americana>.

Nombre que se le da a la fruta de <Spondias purpurea>, árbol de ciruela que alcanza una altura de 12 metros. Sus flores son pequeñas y de color rojo a anaranjado. Su fruta es ovalada, de poca pulpa, de semilla grande, y de sabor agridulce. Se le conoce también como <biadxi gui'xhi'>. Algunas personas mayores le llaman a esta misma fruta <biaachi> aunque otras limitan este último nombre para referirse a la fruta del árbol espinoso Olacaceae <Ximenia americana>.

Yagadi' rindanini lu gui'xhi', risooni bia' chiibichupa metru. Rudiini caadxi guie' nabiuxe naxiñá'ga. Nazumba cuananaxhi xtini, huaxie' xpeelani ne nanaxhi naí'ni. Nuu tu ná laani nga ni rabicabe biachi ne tu ná, gadxecani.

biadxi guchi s Yellow plum commonly sold in markets.

Ciruela amarilla que se vende comercialmente en los mercados.

Biadxi guchi, ridooni luguiaa.

biadxi mayu s Plum that turns bright red when it ripens in the month of May. It tends to be bigger in size than other plums.

Ciruela que madura en el mes de mayo y al hacerlo toma un color rojo vivo. Suele ser de mayor tamaño que otras ciruelas.

Ráni lu beeuguie' ne ora ma' nagüini rixiñani ne má nambooloni.

biadxi rii s Green plum that turns yellow when it ripens. It is used to make <curado>.

Ciruela verde que al madurar toma un color amarillo. Se utiliza para la producción de curado.

Biadxidi', nambooloni, cadi nalapa'di' ladini, nabé nabixoreni. Nuáni xtaleni nisa. Riquiiñecabeni para guninecabeni ti dxiña rabicabe laa curadu, racaneni alcohol ne nisa dxiña.

biadxi yaagui' s Plum that turns red when it ripens in the month of May. It is similar to the plum called <biadxi beñe> but is bigger and has more pulp than other plums. It is commonly cooked in salt.

Ciruela que madura en el mes de mayo y al hacerlo toma un color rojo. Es similar a <biadxi beñe> pero de mayor tamaño y con más pulpa. Se suele cocer en sal.

Biadxidi', ráni lu beeuguie', rixiñani, rului'ni biadxi beñe, xisi la? má nambooloni ne napani má la'dxi'. Laani nga racaneni biadxi yaagui.

biadxi yi' s Red plum that is especially tart.

Ciruela roja y agria.

Biadxi naxiñá' ne naí'.

bia huidxe' s Large tree with twisted branches. Its fruit is edible and similar to a fruit known in Spanish as <nanche>.

Árbol grande de ramas retorcidas cuyas frutas son comestibles y similares al nanche.

Laani nga ti yaga gui'xhi' nabé guyuu ndaani' guidxi dxique. Rudiini ti cuananaxhi, sica ti bidola huiini', bia' ti beu ni gudó binni ndaani' xiga.

bi'ca' s Corn smut.

Parásito del maíz.

Nacame ti mani' nayaase', nabiuxede, rihuinnime casi ti bitii nisa, rireeme lade guela.

bichiisa s Stars made from the leaves of the plant with the same name (<Beaucarnea sanctomariana>) and used to decorate the <biyee> and <biguie'> plants that are used in offerings.

Estrellas hechas con las hojas de la planta del mismo nombre (<Beaucarnea sanctomariana>) y que adornan las ofrendas conocidas como <biyee> o <biguie'>.

Rului'ni ti ziña, rigapacabeni, ruza'necabeni ti bele ni rabicabe laa bichiisa, ni ricá ndaani' yoo dxi raca xandu' yaa ne xandu' biropa.

bichooxhe s Tomato.

El tomate.

Bichooxhe. Nuuni chupa neza, tobini la? rabicabe laa bichooxhe yani, purti' nagaani. Ne xtobini la? rabicabe laa bichoxhe bola. Ne nuu ti neza bichooxhedi', nabé nabixore', rabicabe laa, bichooxhe huala'dxi', pacaa bichooxhe xtinu. Zaqueca nuu ti bichooxhe huiini redane ca binni San Blas, láni bichooxhe guielu bidxiña (cherry).

bichooxhe berde s Green tomato.

El tomate verde.

Bichooxhedi' ma' huaxie'si tu rabini bichooxhe ndaba', rendani bandaga guixi.

bichooxhe bola s Roma tomato.

El tomate redondo o saladet.

Sicari' rabicabe ti bichooxhe nabidola.

bichooxhe dxu' s Tomatoes imported from outside of the Isthmus of Tehuantepec.

Tomates que se importan de fuera de la región del Istmo de Tehuantepec.

Sicari' rabicabe ca bichooxhe ni cadi xtinu, ni que rindani neza ca layu xtinu, gadxe guidxi zeedacani

bichooxhe guie lu bidxiña s Cherry tomato grown from January to March by women in San Blas Atempa.

El tomate cherry, se da de enero a marzo y lo cultivan las señoras de San Blas Atempa.

Laani nga ti bichooxhe nabiuxe, rutoocabeni luguiaa. Runinecabeni ti gui;a bichooxhe, nai' ga xnisani. Que rihuinnidi'ni guidubi iza, rihuinnini neza lu ca beeu enero, febrero ne marzo. Ca binni San Blas rudxiibani.

bichooxhe gui'xhi' s Wild green tomato. Name given to herbs with leaves that produce fruit during the rainy season. The fruit is round, edible and sour, covered with a balloon-like skin (calyx) and remains green even when ripe. It is used to make a sauce to accompany avocados.

El tomate de monte que se conoce en castellano como tomate verde. Con este término se designan hierbas abundantes que producen fruta en época de lluvias. La fruta es redonda, comestible y agria, está cubierta de una cáscara (cáliz maduro) y permanece verde aún habiendo ya madurado. Se utiliza para hacer salsa para acompañar el aguacate.

Laani nga ti guixi bandaga, rudiini ti bichooxhe bidola nayaa lu neca nagüini, nuuni ndaani ti bichuga guixi, ricáni lu xhi nisaguie. Binni riquiiñeni dxi runi ti nisaguiiña bichooxhe ne yaxhu. Nabé naíni.

bichooxhe huala'dxi' s Heirloom tomato grown from January to March by women in San Blas Atempa.

El tomate criollo, se da de enero a marzo y lo cultivan las señoras de San Blas Atempa.

Laani nga ti bichooxhe nabixore' ladi, nabe riquii;ecabeni para guninecabe guiñado'. Ca binni San Blas rudxiibani ne rutooni luguiaa xti' Guidxiguie'. Que rihuinnipeni guidubi iza.

bichooxhe ndaba' s Mountain tomato. Name given to at least three species of the Solanaceae family: <Margaranthus solanaceus>, <Physalis cinerascens> and <Physalis angulata>. These are abundant herbs with leaves that produce fruit during the rainy season. The fruit is round, edible, sour and covered with a balloon-like skin (calyx). It remains green even when ripe. It is used to make a sauce to accompany avocado. It is also called <bichooxhe guixi> or <bichooxe berde>.

El tomate de monte. Con este termino se nombran por lo menos tres especies pertenecientes a la familia Solanaceae: <Margaranthus solanaceus>, <Physalis cinerascens> y <Physalis angulata>. Se trata de hierbas abundantes que producen fruta en época de lluvias. La fruta es redonda, comestible y agria, está cubierta de una cáscara (cáliz maduro) y permanece verde aún habiendo ya madurado. Se utiliza para hacer salsa para acompañar el aguacate. También se le llama <bichooxhe guixi> o <bichooxe berde>.

Laani nga ti bichooxhe nabidola, neca nagüini nayaa ladini, rendani ti bichuga guixi, ricáni lu xhi nisaguie, luba'ni. Binni riquiiñeni dxi runi ti nisaguiiña bichooxhe ne yaxhu. Nabé naíni. Yanna nuu tu rabini bichooxhe guixi o bichooxhe berde.